Nagietek lekarski (Calendula officinalis)

Syn.: miesięcznica, nagietek, stulik, paznokietki. Rodzina astrowate – Asteraceae, dawniej nazywana złożone (Compositae).

Opis rośliny i występowanie
Roślina jednoroczna o łodydze rozgałęzionej, łamliwej, wysokości do 50 cm. Na szczytach rozgałęzień łodyg znajdują się duże koszyczki kwiatowe o licznych kwiatach brzeżnych, języczkowatych, żółtych lub pomarańczowych i usytuowanych wewnątrz koszyczka kwiatach rurkowatych. Liście dolne ogonkowe, szerokopłatkowe, wyższe lancetowate lub podługowate siedzące. Cała roślina pokryta jest lepkimi włoskami i gruczołami wydzielniczymi i posiada swoisty zapach. Kwitnie od czerwca do września. Owocem jest niełupka.
Nagietek pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego, gdzie występuje w stanie naturalnym. Uprawiany jest w środkowej i południowej Europie oraz na innych kontynentach. W Polsce jest znaną rośliną ozdobną oraz uprawianą w celach leczniczych.

Uprawa i pozyskanie surowca
Surowcem zielarskim jest kwiat nagietka (Calendulae flos) oraz koszyczek nagietka (Calendulae anthodium). Do
uprawy dla lecznictwa przeznacza się odmiany o kwiatach pełnych, gdzie w koszyczku kwiatowym znajdują się
prawie wyłącznie kwiaty języczkowate, ciemnopomarańczowe. Nagietek nie ma dużych wymagań glebowych. Udaje się nawet na glebach lżejszych. Rozmnażany jest z nasion wysiewanych wiosną. Można go wysiewać w kilku terminach, aby uzyskać stopniowe zakwitanie i rozłożyć zbiór koszyczków w czasie. Nasiona wysiewa się wprost do gruntu poczynając od kwietnia aż do połowy czerwca w ilości 7–8 kg/ha na głębokość 2–3 cm w rzędy co 30–40 cm. Wschody ukazują się po 7–12 dniach. Pielęgnacja plantacji polega na odchwaszczaniu oraz przerywaniu siewek, jeśli rośliny wzeszły za gęsto. Zbiór kwiatów rozpoczyna się ok. 10–12 tygodni po wschodach. Kwiaty zbiera się stopniowo w miarę zakwitania.
Surowiec zielarski stanowią całe koszyczki kwiatowe bądź tylko kwiaty języczkowate, zwane płatkami. Zbiór przeprowadza się w czasie słonecznej i suchej pogody. Aby uzyskać same płatki, należy zebrać całe koszyczki kwiatowe, a następnie wyskubać z nich zaraz po zerwaniu płatki i szybko przenieść do suszenia. Płatki dobrze wysychają w suszarni naturalnej rozłożone cienką warstwą w miejscu zacienionym, czystym i przewiewnym. Nie wolno suszyć na słońcu, bo tracą barwę i wartości lecznicze. Koszyczki kwiatowe nagietka pozbawione szypułek najlepiej jest suszyć w suszarni ogrzewanej w temp. 35–45°C. Prawidłowo wysuszony kwiat nagietka powinien zachować naturalną pomarańczową barwę. Z 4–5 kg świeżych koszyczków uzyskuje się po wysuszeniu około 1 kg suchego surowca. Aby uzyskać 1 kg suchych płatków, trzeba wyskubać ok. 10 kg świeżych koszyczków. Wymaga to dużego nakładu pracy ręcznej.

Podstawowe substancje czynne
Kwiaty nagietka zawierają bardzo wiele substancji czynnych. Są to: saponiny triterpenowe, alkohole triterpenowe i ich estry, sterole, karotenoidy (nadają barwę kwiatom) – najwięcej w odmianach o kwiatach języczkowatych barwy pomarańczowej, flawonoidy, kumaryny, olejek eteryczny. Ponadto związki śluzowe, kwasy organiczne, gorycze, żywice, poliacetylany, polisacharydy, witamina C i sole mineralne, m.in. ze związkami magnezu.
Ciekawostka: saponiny triterpenowe w kwiatach nagietka są zbudowane podobnie jak saponiny korzenia żeń-szenia, aralii mandżurskiej i eleuterokoka – surowców leczniczych, stosowanych na Dalekim Wschodzie.

Działanie i zastosowanie
Nagietek lekarski to jedna z najważniejszych roślin leczniczych stosowanych w dawnej medycynie hinduskiej, arabskiej i greckiej. Ogólnie rzecz biorąc, to jedno z najbardziej uniwersalnych ziół. Kwiaty nagietka ozdabiają i upiększają ogród, ziele nagietka zbierane w początkowym okresie kwitnienia ma zastosowanie w kosmetyce.
Wyciąg z ziela stosowany jest do wyrobu szamponów, przesądza o tym wysoka zawartość saponin. Używa się go w kuchni, stosowany jest jako barwnik do barwienia tkanin na żółto. I wreszcie roślina lecznicza.
Nagietek należy do wszechstronnych leków ziołowych, a warunkuje to bogaty i różnorodny skład substancji czynnych. Nagietek i przetwory z niego stosowane zewnętrznie działają przeciwzapalnie, bakteriobójczo, grzybobójczo. Dzięki zawartym w tym surowcu karotenoidom i triterpenom przyspieszają gojenie się ran. Stosowany
wewnętrznie działa ochronnie i przeciwzapalnie oraz przeciwwrzodowo na błony śluzowe przewodu pokarmowego, a nawet – jak podaje A. Ożarowski – „w pewnym stopniu zapobiegawczo przeciwnowotworowo”. Autorowi chodzi o „zapobieganie rakowaceniu czynnych wrzodów żołądka i jelit oraz blizn pozostałych po zabiegach operacyjnych”.
Nagietek pobudza działanie wątroby, przez co wytwarza więcej żółci, zwiększa ilość wydalanego moczu i ułatwia usuwanie zbędnych produktów przemiany materii. Wyizolowane polisacharydy przejawiają działanie immunostymulujące, a saponiny – przeciwstresowe (adaptogenne), wzmacniające odporność organizmu na czynniki stresogenne natury psychicznej, takie jak depresje, niepowodzenia lub fizyczne (zimno, ciepło, brak tlenu), zaburzające homeostazę. „Homeostaza to zdolność żywego organizmu do zachowania względnie stałego
stanu równowagi dynamicznej, a w przypadku jej zakłócenia do przywrócenia stanu równowagi. Leki, w tym także leki roślinne, mogą wyrównywać zaburzenia homeostazy, np. insulina podana choremu na cukrzycę wyrównuje niedobór tego hormonu i przywraca równowagę biologiczną. Mogą jednak również powodować zaburzenia homeostazy, np. podanie leku obniżającego ciśnienie tętnicze krwi, zaburza homeostazę tzn. mechanizmy utrzymujące ciśnienie krwi na fizjologicznym poziomie, co wyzwala odpowiednie reakcje kompensacyjne (wyrównujące)” – Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa pod red. H. Strzeleckiej i J. Kowalskiego, PWN, Warszawa 2000.
Przystosowanie się (adaptacja) organizmu do warunków wywołanych przez czynniki stresogenne ułatwiają środki przeciwstresowe, zwane adaptogenami. Właściwości adaptogenów wykazuje wiele surowców i substancji roślinnych. Należą do nich korzeń żeń-szenia oraz korzeń i kłącze eleuterokoka kolczystego, zwane „żeń-szeniem
syberyjskim”. Do utrzymania homeostazy organizmu wnoszą swój wkład substancje roślinne spożywane w pożywieniu jako używki, przyprawy zawierające flawonoidy (o bardzo niskiej toksyczności), związki fenolowe, steroidy.
Nagietek i jego przetwory działają przeciwzapalnie, bakteriobójczo, grzybobójczo. Ponadto ochronnie, przeciwzapalnie oraz przeciwwrzodowo na błony śluzowe przewodu pokarmowego. Pobudza działanie wątroby, przez co wytwarza ona więcej żółci, zwiększa ilość wydalanego moczu i eliminuje zbędne produkty przemiany materii. Wyizolowane polisacharydy przejawiają działanie immunostymulujące, a saponiny – przeciwstresowe (adaptogenne), wzmacniające odporność organizmu na czynniki stresogenne natury psychicznej, takie jak depresje, niepowodzenia lub fizycznej (zimno, ciepło, brak tlenu), zaburzające homeostazę (równowagę biologiczną).Nagietek należy do ziół o nadzwyczajnej mocy. W terapii naturalistycznej zastosowanie ma prawie uniwersalne. Nagietek posiada niezwykle cenne właściwości hamujące wzrost nowotworów poprzez zdolność wiązania toksycznych związków przemiany materii co prowadzi do wzmacniania sił obronnych organizmu. Amerykański uczony dr med. Drwey uważa nagietek za doskonały środek profilaktyczny w okresie rekonwalescencji, zwłaszcza po operacyjnym usunięciu nowotworu.

Przetwory
Napar z kwiatów nagietka
1 łyżeczkę kwiatów zalać 1,5 filiżanki wrzącej wody i pozostawić pod przykryciem na 15 minut. Przecedzić. Pić 3 razy dziennie po pół filiżanki przed jedzeniem – w dolegliwościach przewodu pokarmowego i w zaburzeniach wydzielania żółci, także profilaktycznie w okresie rekonwalescencji, zwłaszcza po operacyjnym usunięciu nowotworu. Zewnętrznie napar stosować do okładów, kompresów, w stanach zapalnych skóry oraz na rany, stłuczenia, także
na żylaki. Stosować również do płukania w stanach zapalnych gardła i jamy ustnej, a w postaci kompresów i przymoczek w zapaleniu spojówek.

Nalewka nagietkowa
50 g kwiatów zalać pół litrem alkoholu 40% i macerować przez 2 tygodnie, co pewien czas wstrząsając. Przecedzić. Kwiat wycisnąć, a nalewkę przelać do małych ciemnych butelek. Stosować po ½ łyżeczki w kieliszku wody 2–3
razy dziennie przed posiłkami w dolegliwościach przewodu pokarmowego, w niestrawności, w zaburzeniach czynności pęcherzyka żółciowego.
Zewnętrznie nalewkę można stosować do okładów w stanach zapalnych skóry.

Wino nagietkowe
50 g świeżych kwiatów języczkowatych zalać butelką białego wina gronowego (ok. 700 ml). Macerować przez 2 tygodnie. Przecedzić i wycisnąć masę ziołową. Pić po pół kieliszka (25–30 ml) 2–3 razy dziennie w dolegliwościach
przewodu pokarmowego, a także jako środek ogólnie wzmacniający.

Kwiat nagietka występuje w mieszankach: Ziolove dla Niego, Ziolove Uroda, Ziolove Zdrowe Oczy, Ziolove Cholesterol, Ziolove Stawy.

Artykuł pochodzi z książek “Zioła dla układu nerwowego”, Mateusz Emanuel Senderski, 2017 i “Prawie wszystko ziołach i ziołolecznictwie”, Mateusz Emanuel Senderski, 2017.

Add to cart