Rumianek pospolity (Matricaria chamomillia)

Syn.: rumianek lekarski, rumianek prawdziwy, kamilki, marunka. Rodzina astrowate – Asteraceae, dawniej nazywana złożone (Compositae).

Opis rumianku pospolitego i jego występowanie
Roślina jednoroczna o delikatnej, wzniesionej, rozgałęzionej łodydze, wysokości do 60 cm. Liście zielone, delikatne, pierzastodzielne, głęboko wcinane. Kwiaty zebrane w koszyczki umieszczone pojedynczo na szczytach rozgałęzień. Kwiaty brzeżne białe,języczkowate, odchylające się ku dołowi w miarę przekwitania. Kwiaty środkowe osadzone na wypukłym dnie kwiatowym żółte, rurkowate. Dno kwiatowe koszyczka stożkowate, wewnątrz puste. Dziko rosnący rumianek kwitnie od maja do jesieni, uprawowy na początku czerwca. Owocem są drobne, podłużnie żeberkowane, szarobrunatne niełupki.
Rumianek pospolity występuje w całej Europie, Azji, Ameryce Północnej i Australii. W Polsce rośnie na polach, w ogrodach, na przydrożach, miedzach, na nieużytkach i ugorach. Jest rośliną uprawianą i podsiewaną. Nazwa rodzajowa Matricaria wywodzi się od łacińskiego mater – matka lub matrix – macica i nawiązuje do stosowania rośliny w chorobach kobiecych. W warunkach naturalnych, ale i na plantacjach rumianku pospolitego spotyka się inne gatunki podobne z wyglądu o podobnych koszyczkach mylone z rumiankiem pospolitym, ale nie mające właściwości leczniczych. Mogą stać się niepożądanym zafałszowaniem surowca. Aby tego uniknąć, należy w przypadkach wątpliwych ustalić tożsamość surowca. Rumianek pospolity po przecięciu koszyczka kwiatowego wzdłuż ma zawsze dno kwiatowe puste i posiada wspaniały i przyjemny zapach. W żadnym innym rumianku te 2 cechy nie występują razem.

Uprawa i pozyskiwanie surowca
Surowcem zielarskim są koszyczki kwiatowe rumianku (Chamomillae anthodium). W ostatnich latach duże zapotrzebowanie na rumianek spowodowało jego uprawę na dużych, wielohektarowych plantacjach. Aktualnie z upraw zbiera się kilkakrotnie więcej surowca niż ze stanu naturalnego, chociaż ciągle jest pozyskiwany ze stanowisk naturalnych. Uprawia się odmiany o dużych koszyczkach, wysokoolejkowe. Rumianek pospolity jest świetnie przystosowany do naszych warunków glebowo-klimatycznych. Udaje się na większości naszych gleb, nawet na glebach słabych, za wyjątkiem gleb podmokłych i bardziej zwięzłych, gliniastych. Plantacje zakłada się poprzez wysiew nasion bezpośrednio do gruntu. Sprawdzonym terminem siewu jest wrzesień, ewentualnie pierwsza połowa października, rzadziej zakłada się plantacje wiosną. Nasiona wysiewa się w rzędy co 40 cm w ilości 2,5 kg/ha bez przykrycia, ponieważ bardzo drobne nasiona kiełkują tylko na świetle, aby zapewnić wyrównane wschody wykonuje się wałowanie zasiewu. Po 2–3 tygodniach ukazują się wschody.
Bardzo ważnym zabiegiem agrotechnicznym jest pielęgnacja uprawy. Jesienią po wschodach wykonuje się zabiegi odchwaszczające i spulchniające. Wiosną po rozpoczęciu wegetacji wykonuje się te same czynności bronami i pielnikami wraz z nawożeniem azotowym. W maju rośliny zakrywają już międzyrzędzia, a sporadycznie pojawiające się chwasty usuwane są ręcznie. Zbiór koszyczków prowadzi się sukcesywnie w miarę ich rozkwitania w dni pogodne i suche. Zbiera się kwiaty świeżo rozkwitłe, powtarzając czynność wielokrotnie w miarę ich rozwijania się. Zrywa się kwiaty ręcznie, ale najlepiej przy pomocy tzw. grzebieni podrywając nimi koszyczki kwiatowe w taki sposób, aby szypułki kwiatostanowe nie były dłuższe niż 3 cm i aby nie zanieczyszczać koszyczków innymi częściami rośliny, jak łodygi i liście. Zebrane koszyczki nie mogą być ugniatane, bo łatwo się zagrzewają. Niezwłocznie należy je przenosić do suszenia. Koszyczki kwiatowe rumianku mogą być suszone w warunkach naturalnych w miejscach zacienionych i przewiewnych po ich rozłożeniu cienką warstwą. Większe ilości, a zwłaszcza przy wilgotnej i zimnej pogodzie, powinny być suszone w suszarni ogrzewanej w temperaturze nie wyższej niż 35°C. Należy zaznaczyć, że przy dużych plantacjach nie jest możliwe zebranie wszystkich koszyczków kwiatowych we właściwym czasie, dlatego prowadzi się zbiór rumianku pospolitego z przeznaczeniem na tzw. rozkrusz koszyczków lub uzyskanie kwiatu rurkowego. Pod koniec czerwca ścina się kosiarką rumianek odpowiednio wysoko i przewozi ukwiecone ziele do suszarni. Suszy się pod dachem w temperaturze naturalnej lub w suszarni ogrzewanej w temp. do 35°C. Po wysuszeniu surowiec odzyskuje się za pomocą młocarni, a następnie oczyszcza na odsiewaczu z innych części roślin. Uzyskuje się rozdrobnione koszyczki kwiatowe z przewagą kwiatu rurkowego.
W obrocie występują klasy surowca. Surowcem najwyższej klasy są całe koszyczki kwiatowe z krótkimi szypułkami o zawartości olejku 0,5%, tj. extra klasa. Oprócz tego istnieje kilka klas uzależnionych od ilości całych koszyczków, ich barwy i stopnia rozdrobnienia oraz zanieczyszczenia innymi częściami roślin.

Podstawowe substancje czynne
Koszyczki rumianku pospolitego zawierają do 1,5% olejku eterycznego. Olejek zawiera związki o specyficznym działaniu leczniczym, m.in. chamazulen, który działa przeciwalergicznie oraz alfa bisabolol i jego tlenki. W koszyczkach znajdują się również flawonoidy, kumaryny, spiroeter, cholina, związki śluzowe, witamina C i sole mineralne.

Działanie, zastosowanie i właściwości lecznicze rumianku
Rumianek należy do najstarszych roślin leczniczych. Był znany i ceniony już w czasach starożytnych. I tak np. Dioskurides wymieniał go jako lek przeciwzapalny do łagodzenia bólów brzucha. Zewnętrznie używany był do okładów na rany i oparzenia oraz do przemywania oczu przy zapaleniu spojówek. W polskim ziołolecznictwie rumianek był stosowany niemalże jako lek uniwersalny. Obecnie nie stracił na znaczeniu, jest powszechnie stosowany w lecznictwie, ale także w przemyśle spożywczym do wytwarzania likierów, w przemyśle kosmetycznym do produkcji kremów, balsamów, mydeł, płynów do kąpieli, szczególnie dla dzieci i osób wrażliwych, także maseczek kosmetycznych i past do zębów. Jest również stosowany w homeopatii.
Rumianek działa przeciwzapalnie, odkażająco, przeciwskurczowo, przeciwalergicznie, słabo żółciopędnie, uspokajająco i przeczyszczająco. Stosowany jest w postaci naparów oraz jako składnik wielu mieszanek ziołowych do użytku wewnętrznego. Używany zewnętrznie wykazuje działanie pobudzające gojenie ran, przeciwbakteryjne i wiążące toksyny bakteryjne oraz pobudzające przemianę materii w skórze.
W polskim ziołolecznictwie rumianek był stosowany niemalże jako lek uniwersalny. Obecnie nie stracił na znaczeniu, jest powszechnie stosowany w lecznictwie. To efekt zawartych w nim substancji farmakologicznie czynnych. Za chroniące śluzówkę właściwości rumianku współodpowiedzialne są śluzy. Pobudzają też układ odpornościowy i dlatego rumianek jest tak skuteczny w leczeniu stanów zapalnych oskrzeli i zatok przynosowych, a także gardła i krtani. Najlepiej zbadane są antyseptyczne właściwości olejku lotnego: działa on przeciwbakteryjnie i przeciwwirusowo. Ponadto wiąże też szkodliwe dla zdrowia toksyny, wytwarzane przez bakterie. Wykorzystuje się to w leczeniu m.in. zaziębień.
Wewnętrznie jest też wykorzystywany w dolegliwościach przewodu pokarmowego. Zewnętrznie jest skutecznym środkiem w zapaleniach skóry i błon śluzowych. Stosuje się rumianek w bakteryjnych chorobach skóry i jamy ustnej, w tym dziąseł, gardła i zatok bocznych nosa.
W inhalacjach jest stosowany w stanach zapalnych i podrażnieniach górnych dróg oddechowych. Także zewnętrznie stosuje się napar z kwiatów rumianku w okulistyce w postaci okładów i przemywań w stanach zapalnych rogówki i tęczówki oraz alergicznym i ropnym zapaleniu spojówek.

Przetwory
Napar z kwiatów rumianku
2 łyżki kwiatów zalać 2 szklankami wrzącej wody i pozostawić pod przykryciem 10 minut. Przecedzić. Pić po ½ szklanki 3–4 razy dziennie w chorobach przewodu pokarmowego, w skurczach żołądka i jelit oraz w zaburzeniach trawienia i schorzeniach zapalnych przewodu pokarmowego, także jako łagodny lek uspokajający dla dorosłych i dzieci oraz w celu złagodzenia dolegliwości żołądkowych o podłożu nerwowym.

Zewnętrznie ten sam napar można stosować do płukania jamy ustnej i gardła w zapaleniu górnych dróg oddechowych oraz do przemywania oczu. Także do okładów i przemywań w owrzodzeniu i swędzeniu, zaczerwienieniu skóry oraz w oparzeniach po opalaniu i w chorobach kobiecych. Ponadto w schorzeniach odbytu i narządów płciowych poprzez kąpiele i płukania. W warunkach domowych herbatkę z rumianku stosuje się przy bólach brzucha u niemowląt.

Rumianek pospolity zewnętrznie stosowany jest w postaci naparów, wyciągów alkoholowych i maści w takich preparatach, jak np. Azulan.

Kwiat rumianku występuje w mieszankach Ziolove Odchudzanie, Ziolove Oczyszczanie, Ziolove Cholesterol, Ziolove Wątroba, Ziolove Menopauza.

Artykuł pochodzi z książek “Zioła na odporność”, Mateusz Emanuel Senderski, 2018 i “Prawie wszystko ziołach i ziołolecznictwie”, Mateusz Emanuel Senderski, 2017.

Add to cart