Czarnuszka siewna (Nigella sativa)

Syn.: czarnuszka ogrodowa, czarnucha, kmin czarny, panna w zieleni, kąkolnica. Rodzina jaskrowate – Ranunculaceae.

Opis rośliny i występowanie
Roślina jednoroczna o delikatnych pędach i liściach, wysoka do 40 cm. Ukorzenia się słabo i płytko. Łodyga jest prosta, sztywna, górą rozgałęziona. Liście delikatne, jasnozielone, pierzastodzielne. Na szczytach pędów znajdują się pojedyncze kwiaty pięciopłatkowe, biało-niebiesko-żółtawe. Listki okwiatu zakończone dzióbkiem. Kwitnie w czerwcu i lipcu. Owoc stanowi mieszek, w którym dojrzewają czarne, nieco pomarszczone, kanciaste nasiona. Nasiona dojrzewają we wrześniu i zachowują siłę kiełkowania przez kilka lat.
Czarnuszka występuje dziko w południowej Europie, zach. Azji i płn. Afryce. Jest rośliną uprawianą w wielu krajach, m.in. w Polsce.

Uprawa i pozyskiwanie surowca
Surowcem zielarskim są nasiona czarnuszki siewnej (Nigellae sativae semen). Nasiona pozyskuje się z upraw polowych. Czarnuszka wymaga gleby żyznej, lekkiej, odpowiednio wilgotnej, o dużej zawartości wapnia. Lubi stanowiska słoneczne i ciepłe. W latach wilgotnych i zimnych udaje się słabo. Nie powinno się zakładać plantacji na glebach kwaśnych, zlewnych i podmokłych. Czarnuszka nie znosi zachwaszczenia. Uprawia się ją w drugim lub w trzecim roku po oborniku, np. po warzywach. Nasiona wysiewa się wprost do gruntu wczesną wiosną w marcu lub na początku kwietnia w rzędy co 30–40 cm na głębokość 1,5 cm w ilości 15–18 kg/ha. Wschody zaczynają się po dwóch tygodniach. Pielęgnacja polega na starannym odchwaszczaniu, ponieważ siewki są słabe i wolno rosną, a nie można doprowadzić do zachwaszczenia plantacji. Czarnuszka rośnie powoli i łatwo może być zagłuszona przez chwasty, należy więc starannie usuwać je w początkowym okresie wzrostu roślin i kilkakrotnie później, aż do czasu kwitnienia. Czarnuszkę zbiera się wtedy, gdy większość torebek nasiennych zbrunatnieje, a nasiona staną się czarne. Po dojrzeniu nasion ścina się całe rośliny, np. snopowiązałkami i pozostawia na polu do wyschnięcia łodyg. Następnie omłaca i doczyszcza się nasiona. Po oczyszczeniu nasion suszy się je w warunkach naturalnych w suchym, zacienionym i przewiewnym miejscu, często przerzucając, żeby szybciej dosychały. Plon czarnuszki z 1 hektara to 0,7–1,5 tony

Podstawowe substancje czynne
W nasionach czarnuszki siewnej znajduje się olejek z tymochinonem i nigellonem (0,5-1,5%), olej tłusty w dużych ilościach od 25-40%. Ponadto saponiny, (m.in. melantyna, hederakozyd C), gorycze (nigellina), garbniki oraz białka i cukry.

Działanie i zastosowanie
Czarnuszka jest rośliną przyprawową dostarczającą aromatycznych czarnych nasion o korzennym smaku, od tych nasion wywodzi się jej nazwa. Posiada też cenne właściwości lecznicze. Zawarty w jej olejku eterycznym nigellon działa przeciwskurczowo, a tymochinon – przeciwbakteryjnie. Ponadto odwary z nasion działają moczopędnie i żółciopędnie, pobudzają czynności żołądka i mają właściwości wiatropędne, antybakteryjne, przeciwnowotworowe i zwiększają odporność organizmu.
Nasiona czarnuszki wykorzystywane są w homeopatii, w żółtaczce oraz w chorobach przewodu pokarmowego i wątroby.
Czarnuszka siewna znana była już w starożytności. Jest o niej mowa w księdze Izajasza w Starym Testamencie. Wymieniali ją Hipokrates, Dioskurides i Pliniusz Starszy jako środek stosowany w chorobach przewodu pokarmowego i lek mlekopędny. W krajach śródziemnomorskich jest stosowana jako przyprawa i do posypywania chleba. U muzułmanów uważana za panaceum, czyli lek na wszelkie schorzenia. W Polsce opisywana była przez Marcina z Urzędowa, Syreniusza i księdza Kluka jako przyprawa do chleba i jest nią do chwili obecnej.
W przemyśle spirytusowym używana jest do wódek gatunkowych, m.in. likierów. W lecznictwie stosuje się czarnuszkę najlepiej zmieloną po pół łyżeczki 2-3 razy dziennie we wszelkiego rodzaju cierpieniach reumatycznych, w dychawicy, w żółtaczce, w chorobach żołądka, wzdęciach, zarobaczeniu. Ostatnio opublikowano dowody na działanie hipoglikemiczne, antyoksydacyjne, przeciwzakrzepowe, rozszerzające oskrzela, przeciwbakteryjne i przeciwnowotworowe. Nasiona czarnuszki zalecane są jako środek leczniczy przeciwnowotworowy, łagodzący objawy astmy, przeciwdziałający alergiom, przy dolegliwościach płuc, żołądka, wątroby i reumatyzmie.
Nasiona czarnuszki wzmacniają układ immunologiczny oraz poprawiają przemianę materii, ale też wpływają ochronnie na wątrobę i żołądek.

Przetwory
Napar z nasion czarnuszki siewnej
1 łyżeczkę roztartych nasion zalać filiżanką wrzącej wody. Pić 2 razy dziennie, jako środek wzmacniający układ odpornościowy, rozkurczowy, moczopędny, poprawiający trawienie, działa antyoksydacyjnie, obniżający poziom cholesterolu i trójglicerydów we krwi.

Olej z nasion czarnuszki siewnej
Zawarte w oleju nienasycone kwasy tłuszczowe wspomagają m.in. powstawanie i wzrost komórek.
Wielonienasycone kwasy tłuszczowe wywierają również dobroczynny wpływ na układ immunologiczny. Wskazane są do stosowania szczególnie w stanach osłabienia, obniżenia odporności, po rekonwalescencji oraz po chemio i radioterapii.
Wielonienasycone kwasy tłuszczowe zawarte w oleju z czarnuszki obniżają zawartość cholesterolu i trójglicerydów we krwi, obniżając w ten sposób ryzyko miażdżycy, zawału serca i udaru mózgu.
Zawarta w czarnuszce alfa-hederyna posiada właściwości antynowotworowe. Olej z nasion czarnuszki wzmacnia system odpornościowy.

Zalecane stosowanie oleju z czarnuszki siewnej
Przyjmować bezpośrednio 1 łyżeczkę oleju 2 razy dziennie przed posiłkiem jako środek wzmacniający układ odpornościowy, obniża stężenie cukru we krwi, zapobiega miażdżycy i zawałom serca.

W terapii dziecięcej czarnuszka ma podobne działanie jak anyż, kminek i koper włoski, bo olejek czarnuszkowy również przechodzi z mlekiem matki do żołądka niemowlęcia, gdzie ułatwia funkcje trawienne. 
 
Nasiona czarnuszki występują w mieszance Ziolove Zdrowe Oczy.
 
Artykuł pochodzi z książek “Zioła na odporność”, Mateusz Emanuel Senderski, 2018 i “Prawie wszystko ziołach i ziołolecznictwie”, Mateusz Emanuel Senderski, 2017.
Add to cart