Borówka czernica (Vaccinium myrtillus)

Syn.: czarna jagoda, borówka czernica, czernica, czarna borówka, jagoda. Rodzina wrzosowate – Ericaceae.

Opis rośliny i występowanie
Jest to krzewinka o wysokości 15–60 cm. Łodygi ma zielone, sztywne, wzniesione, kanciaste. Korzenie ma silnie rozgałęzione, które współżyją z grzybami mikorozowymi dostarczającymi jej związków azotowych. Liście drobne, jajowate, żywozielone, spodem jaśniejsze, przed nadejściem zimy opadają. Kwiaty wyrastają pojedynczo z kątów liści. Są drobne, dzbanuszkowate, zielonkawo-różowawe. Kwitnie w kwietniu i maju.
Jest rośliną znaną ze względu na owoce, jagody jedzone na surowo i przetworzone. Pierwsze jagody zaczynają dojrzewać w połowie czerwca. Borówka czarna rozmnaża się zarówno przez długie pędy podziemne (kłącza), z których wyrastają potomne krzewinki, jak i z nasion.
Borówka czarna występuje prawie w całej Europie, w zachodniej części Ameryki Północnej i południowej Azji. U nas występuje pospolicie w całym kraju. Najczęściej rośnie na glebach lżejszych, piaszczystych, ale dość wilgotnych. Lubi bory sosnowe i sosnowo-świerkowe, ale też dobrze rośnie w lasach mieszanych, często w półcieniu, na zrębach i polanach leśnych.

Surowiec i jego pozyskiwanie
Surowcem zielarskim jest liść borówki czarnej (Myrtilli folium) i owoc nazywany też czarną jagodą (Myrtilli fructus) pozyskiwane ze stanu naturalnego. Liście zbierać należy pod koniec owocowania, osmykując je ręcznie z ulistnionych gałązek w takiej ilości, ażeby pozostawić ich na roślinie przynajmniej połowę. Nie można z roślin zrywać wszystkich liści. Zerwane liście suszy się w warunkach naturalnych, schną łatwo po rozłożeniu cienką warstwą w miejscach przewiewnych i zacienionych. Prawidłowo wysuszony liść borówki czarnej powinien mieć barwę zieloną, bez domieszek innych części rośliny i nie zawierać liści z plamami. Od połowy czerwca i w lipcu zbiera się dojrzałe owoce zwane jagodami, najlepiej podczas suchej pogody. Jagody zbiera się ręcznie, zwykle do płytkich i płaskich koszy lub łubianek. Zwracać trzeba uwagę, żeby zarówno podczas zbioru, jak i w czasie transportu owoców nie pognieść.
Owoce borówki czarnej są powszechnie wykorzystywane w gospodarstwach domowych. Przyrządza się z nich soki, kompoty, konfitury, syropy, a także wykorzystuje do produkcji nalewek, jak też do podbarwiania wina. Służą też do przygotowywania wspaniałych potraw, np. pierogów z jagodami, ciast, zup itp. Na zimę można jagody wekować z niewielką ilością cukru, gdyż zawarty w nich kwas benzoesowy posiada właściwości konserwujące. Owoce nie przeznaczone do wykorzystania w stanie świeżym należy przeznaczyć do suszenia niezwłocznie po ich zebraniu. Najlepiej suszyć je w suszarni ogrzewanej, początkowo w temperaturze 30°C, stopniowo dochodząc do temp. 60°C. Do suszenia czarnych jagód nadają się suszarnie komorowe typu Leśniczanka. Dobrze wysuszone owoce borówki czarnej powinny być twarde, ale elastyczne i zachować czarną barwę. Nie mogą być przypalone ani zbrylone. Wysuszone prawidłowo owoce czarnej jagody mogą być przechowywane do 4 lat.

Podstawowe substancje czynne
Owoce zawierają garbniki katechinowe, procyjanidyny, antocyjany, w tym zespół barwników zwany myrtilliną, kwas ursolowy, fenolokwasy, kwasy organiczne, duże ilości cukrów, pektyny, witaminy C i z grupy B, karotenoidy, prowitaminę A oraz sole mineralne, m.in. wapnia, żelaza, siarki, potasu i dużo magnezu.
Liście zawierają również garbniki, antocyjany, m.in. arbutynę, procyjanidyny, flawonoidy, irydoidy, związki triterpenowe, fenolokwasy, alkaloidy chinolizydynowe, sole mineralne z manganem i chromem.

Działanie i zastosowanie
Już w średniowieczu używano w medycynie liści i owoców borówki czarnej jako środka pobudzającego krwawienia miesięczne, a suche owoce przy biegunce i krwawej dyzenterii. W lecznictwie ludowym wysuszone owoce używane są przeciw biegunkom, a w odpowiednio większych dawkach przeciw pasożytom przewodu pokarmowego (m.in. owsikom).
Wyciągi z liści borówki czarnej obniżają poziom cholesterolu oraz zmniejszają stężenie cukru we krwi osób chorych na cukrzycę. Wykazują też zapierające, bakteriobójcze, grzybobójcze, ściągające (dzięki garbnikom) oraz przeciwzapalne na błony śluzowe przewodu pokarmowego.
Napary i wyciągi z jagód mają silne właściwości przeciwbiegunkowe (surowe powodują rozwolnienia), bakteriobójcze stosowane są nawet w zatruciach pokarmowych (niszczą gronkowce i paciorkowce), zapobiegają nadmiernemu odwodnieniu organizmu, działają przeciwzapalnie na błony śluzowe jelit, przeciwkrwotocznie, hamują drobne krwawienia z włosowatych naczyń krwionośnych, łagodzą bóle brzucha i znoszą uczucie nudności.
Wyciągi z owoców działają rozszerzająco na naczynia wieńcowe, korzystnie regulują czynności układu krążenia, działają uszczelniająco na ściany naczyń włosowatych, działają ochronnie na naczynia krwionośne, przyspieszają gojenie się ran i likwidację zmian zapalnych przewodu pokarmowego. Działają przeciwobrzękowo, hamują utlenianie witaminy C w organizmie. Owoce, napary z nich oraz soki działają łagodnie zapierająco, zwłaszcza u dzieci i osób starszych.
Wyciągi z owoców są używane do płukania w zapaleniach jamy ustnej.
Liście borówki czarnej stosuje się jako lek pomocniczy w początkowych stadiach cukrzycy, najczęściej z innymi podobnie działającymi ziołami. Liście stosowane są jako lek moczopędny, ściągający i przeciwzapalny w mieszankach ziołowych na schorzenia dróg moczowych, m.in. w zapaleniu nerek i kamicy nerkowej. Ponadto w zaburzeniach, przy biegunkach oraz nieżytach jelit i żołądka, zwłaszcza u osób starszych.
Owoce stosuje się w biegunkach wywołanych zatruciem pokarmowym lub zakażeniem jelitowym. W lecznictwie ludowym owoce borówki czarnej używane są jako środek przeciw owsikom, a miazga z owoców – do leczenia stanów zapalnych skóry i egzem.

Przetwory
Nalewka jagodowa
Sposób przygotowania nalewki jagodowej
Do trzylitrowego naczynia wsypać 1 kg dojrzałych, zdrowych, umytych, a następnie osuszonych owoców czarnej jagody. Najlepiej byłoby, gdyby to były jagody zebrane przez nas samych w dobrze znanym lesie. Wtedy jakość owoców będzie gwarantowana, a i nasza satysfakcja większa. Do jagód następnie dodać następujące przyprawy: kawałek kory cynamonu o długości ok. 5 cm, kawałek kłącza imbiru i 3 goździki i zalać pół litrem białego, wytrawnego gronowego wina. Całość gotować do czasu aż jagody się całkiem rozgotują. Do innego naczynia wsypać 1 kg cukru i przelać do niego zagotowaną masę owocową, przykryć i przenieść do chłodnego miejsca i pozostawić na 12 godzin. Po upływie tego czasu uzyskaną płynną masę przecedzić przez płótno lub lnianą ściereczkę i poczekać aż się „ustoi”. Następnie z wierzchu zlać sok i filtrować go do czasu aż stanie się klarowny. Potem sok podgrzać i do gorącego soku wlać pół litra 95% spirytusu i półtora litra wody, całość łagodnie wymieszać i przelać do ciemnych butelek z dobrym zamknięciem, oznakować, podając na naklejce nazwę nalewki, datę sporządzenia i jej zastosowanie. Nalewkę przenieść do piwnicy lub spiżarni. Nadaje się do picia już po 2 tygodniach. Ma wyborny smak.

Sposób użycia, działanie i zastosowanie nalewki jagodowej
Pić 2–3 razy dziennie po 1 kieliszku 25 ml, jako środek leczniczy w nieżytach żołądka i jelit. Nalewka reguluje procesy trawienia, łagodzi dolegliwości żołądkowo-jelitowe, ogranicza stany zapalne przewodu pokarmowego. Działa przeciwobrzękowo, przeciwbiegunkowo i łagodnie zapierająco oraz wpływa korzystnie na błony śluzowe żołądka i jelit.
Zaleca się też stosować nalewkę jagodową w stanach przeziębieniowych, w przypadku grypy, anginy, zapalenia oskrzeli i gardła, a nawet zapalenia płuc. Można tę nalewkę stosować także profilaktycznie, jako środek witaminowy i dietetyczny, wzmacniający organizm i przeciwdziałający wystąpieniu niektórych dolegliwości wspomnianych wyżej. Pomaga chronić oczy, utrzymywać siatkówkę oka w dobrym stanie.

Borówka czernica (Czarna jagoda) występuje w mieszance Ziolove Zdrowe Oczy.

Artykuł pochodzi z książki “Prawie wszystko ziołach i ziołolecznictwie”, Mateusz Emanuel Senderski, 2017.

Add to cart