Jałowiec pospolity (Juniperus communis)

Syn. jodłowiec, cedr, brzewik, kadyk. Rodzina cyprysowate – Cupressaceae.

Opis rośliny i występowanie
Jest to krzew dwupienny, osiągający do 3 m wysokości, rzadziej niewielkie drzewo osiągające 10 m. Pień ma silnie rozgałęziony, gałęzie najczęściej skierowane ku górze, rzadziej zwisające. Pień jest pokryty szarobrunatną, spękaną korą łuszczącą się podłużnie. Młode gałązki są trójkanciaste. Liście stanowią sztywne, silnie kłujące szpilki (igły) trwałe, zielonosinawe, wyrastające po trzy w jednym okółku, dochodzą do 15 mm długości. Roślina o kwiatach rozdzielnopłciowych i wiatropylnych.
Kwiaty męskie to żółtawe szyszeczki. Żeńskie są mniejsze i mają postać drobnych zielonych szyszek, osadzone są w pachwinach liści. Jałowiec kwitnie od marca do lipca. Po zapyleniu górna część szyszeczki staje się mięsista i zrasta się z niżej położonymi łuskami, tworząc w stanie dojrzałym szyszkojagodę z trzema kulistymi nasionami wewnątrz. Owoce jałowca, tzw. szyszkojagody, która w stanie dojrzałym ma wielkość ziarna grochu, w pierwszym roku zielone, dojrzewają dopiero jesienią następnego roku i uzyskują barwę ciemnofioletową, prawie czarną, z niebieskawym nalotem. Powoduje to, że na krzewach jałowca jednocześnie znajdują się owoce dojrzałe dwuletnie i niedojrzałe zielone jednoroczne. Cała roślina posiada balsamiczny zapach.
Jałowiec rośnie dosyć wolno, ale jest krzewem długowiecznym. Często przekracza sto lat. Występuje w północnej i umiarkowanej strefie Europy, Azji i Ameryki Północnej. W Polsce jest krzewem pospolitym, rośnie na glebach jałowych i stąd wywodzi się nazwa, w lasach sosnowych, na suchych piaszczystych nieużytkach, w rzadkich lasach i borach sosnowych, na słonecznych pagórkach, na wrzosowiskach, ubogich pastwiskach i ugorach.

Surowiec i jego pozyskiwanie
Surowcem zielarskim jest owoc jałowca (Juniperi fructus). W lecznictwie zastosowanie znajduje też otrzymywany z niego olejek jałowcowy (Juniperi oleum). Owoce zbiera się wyłącznie ze stanu naturalnego w pełni dojrzałe, ciemnofioletowe, późną jesienią i zimą, otrząsając je na płachty rozpostarte na ziemi wokół krzewów. Ten sposób zbioru jest najlepszy po pierwszych przymrozkach i mrozach, wtedy dojrzałe szyszkojagody łatwiej opadają. Niekiedy stosuje się otrząsanie owoców grabkami. Sposobów na otrząsanie owoców jest wiele. Nie wolno jednak otrząsać owoców kijami. Prowadzić to może do łamania gałęzi i strącania niepotrzebnych i obniżających wartość surowca owoców zielonych. Owoc jałowca można suszyć w warunkach naturalnych, koniecznie w miejscach suchych i przewiewnych, rozkładając cienką warstwą. Żeby szybciej i lepiej schły, należy je co kilka dni przegarnąć. Można tez suszyć owoc jałowca w suszarni ogrzewanej w temperaturze do 35°C. Ażeby uzyskać pełnowartościowy surowiec, wysuszone owoce doczyszcza się, oddzielając owoce zielone, uszkodzone oraz znajdujące się w surowcu igliwie.
Doświadczeni zbieracze owocu jałowca do ich doczyszczania używają wialni, młynków i żmijek. Zebrany w odpowiednim czasie i prawidłowo wysuszony (wystarczy tylko do 18% wilgotności, a nie 11–12%, jak w przypadku większości surowców zielarskich), a następnie doczyszczony surowiec powinien zawierać owoce w pełni wykształcone, o barwie ciemnofioletowej z niebieskawym nalotem, bez owoców niedojrzałych, zielonych, połówek oraz owoców uszkodzonych. Owoce jałowca nie powinny być przesuszone, po uciśnięciu w palcach powinno się wyczuwać wokół nasion elastyczną warstwę. Zapach owoców powinien być silny, balsamiczny, a smak słodki, słabo żywiczny.

Podstawowe substancje czynne
Owoc jałowca zawiera od 0,5 do 2% olejku lotnego. Olejek eteryczny jest najważniejszym składnikiem i zawiera liczne terpeny jak: pinen, kamfen, kardynen, limonen i bodajże najważniejszy – terpineol. Ponadto flawonoidy, garbniki, żywice, gorycze, kwasy organiczne, cukry oraz związki mineralne.

Działanie i zastosowanie
Jałowiec znany był ze swoich właściwości leczniczych już w starożytności. Stosowany wewnętrznie wykazuje działanie moczopędne, bakteriobójcze, żółciopędne, żółciotwórcze, odkażające i pobudzające trawienie. Wyciągi z owoców stosuje się w niewydolności wątroby, złym przepływie żółci, w stanach zapalnych dróg moczowych i nadmiernej fermentacji jelitowej oraz innych zaburzeniach trawiennych.
Olejek jałowcowy jest wykorzystywany do sporządzania preparatów do nacierań o działaniu rozgrzewającym. Działa też moczopędnie. Zewnętrznie olejek jałowcowy jest stosowany w postaci mazideł w nerwobólach, gośćcu i zapaleniu korzonków nerwowych.
Owoce jałowca są wykorzystywane do aromatyzowania mięs, kiełbas oraz wyrobów alkoholowych.

Przetwory
Napar jałowcowy

1 łyżkę rozdrobnionych owoców jałowca zalać 1 szklanką wrzącej wody i naparzać pod przykryciem 15 minut. Przecedzić. Pić porcjami po 1–2 łyżki w ciągu dnia wg potrzeb jako środek moczopędny, żółciopędny i bakteriobójczy. Tak przygotowany napar można dodawać do kąpieli odświeżających, działających przeciwgośćcowo.

Owoc jałowca znajduje się w mieszance Ziolove Wątroba.

Artykuł pochodzi z książki “Prawie wszystko ziołach i ziołolecznictwie”, Mateusz Emanuel Senderski, 2017.

Add to cart