Seler zwyczajny (Apium graveolens)

Syn.: seler właściwy, seler korzeniowy, opich, seler ostrowonny. Rodzina selerowate – Apiaceae, dawniej nazywana baldaszkowate (Umbelliferae).

Opis rośliny i występowanie
Roślina dwuletnia, w pierwszym roku tworzy rozetę długoogonkowych liści oraz bulwiasto zgrubiały korzeń spichrzowy. W drugim roku z korzenia wyrasta najpierw rozeta liści, a później rozgałęziony, słabo ulistniony pęd kwiatowy wysokości do 100 cm. Liście długoogonkowe, ciemnozielone lśniące, dwukrotnie pierzastodzielne, o brzegu ząbkowanym lub piłkowanym. Liście wyżej usytuowane na pędzie trzylistkowe lub trzypłatowe. Kwiaty drobne, białozielone, 5-płatkowe, tworzą baldach złożony. Kwitnie od czerwca do września stopniowo – od baldachów pierwszego rzędu do dalszych rzędów i podobnie dojrzewają owoce. Owocem jest rozłupka rozpadająca się na 2 niełupki, zwane powszechnie nasionami. Każda niełupka posiada 5 podłużnych kanalików zawierających aromatyczny olejek. Cała roślina ma przyjemny, mocny aromat.
Seler uprawny pochodzi od dziko rosnącego w Europie oraz w Afryce, zach. Azji, obu Amerykach selera błotnego (Apium graveolens var. silvestris). Jest powszechnie uprawiany także w Polsce jako roślina warzywna i przyprawowa. Uprawia się 2 formy: korzeniową i liściastą (naciową). Każda z form ma liczne odmiany uprawne. Do celów leczniczych uprawiana jest odmiana korzeniowa, do celów przyprawowych odmiany korzeniowe, ale również naciowe.

Uprawa i pozyskiwanie surowca
Surowcami zielarskimi są: korzeń selera (Apii radix), ziele selera (Apii herba) i owoc selera (Apii fructus). Surowce pochodzą tylko z upraw. Seler ma duże wymagania glebowe. Potrzebuje gleb żyznych, bogatych w próchnicę, przepuszczalnych, o odczynie lekko kwaśnym zbliżonym do zasadowego.
Seler uprawia się z rozsady uzyskanej z nasion, które wysiewa się w lutym i marcu do skrzynek w szklarni lub do inspektu. Gdy siewki wytworzą pierwsze liście właściwe, pikuje się je w rozstawie 5 × 5 cm, a po uzyskaniu przez rozsadę 3–5 liści, wysadza się ją w pole w rozstawie 30–50 × 30 × 20 cm. Po 6–8 tygodniach można już je wyrywać z nacią do spożycia jako roślinę przyprawową. Korzeń i liście selera są uznanym warzywem przyprawowym. Zbioru korzeni do przechowywania i do przetwórstwa dokonuje się w październiku i listopadzie. Z przeznaczeniem na przechowywanie, należy uważać, żeby nie kaleczyć korzeni podczas zbioru, bo muszą być zdrowe. Najlepsze warunki do przechowywania to temp. od 0°C do 1°C przy 95% wilgotności względnej. W temp. powyżej 5°C korzenie selera zagrzewają się i gniją. Przechowuje się je w piwnicach lub kopcach przesypane piaskiem.
Do celów leczniczych korzeń selera zbiera się późną jesienią, oczyszcza starannie z ziemi, odcina liście i drobne korzenie, kroi w plasterki i szybko suszy w warunkach naturalnych w miejscu zacienionym i przewiewnym bądź najlepiej w suszarni ogrzewanej w temp. do 35°C. Ziele selera (będą to głównie liście odziomkowe odmiany korzeniowej) zbiera się przed kwitnieniem, a owoce selera sukcesywnie w miarę dojrzewania i suszy w warunkach naturalnych w cieniu i przewiewie lub w suszarni ogrzewanej w temp. do 35°C.

Podstawowe substancje czynne
Owoce selera zawierają olejek eteryczny, a w nim mono- i seskwiterpeny, jak limonen, selinen, alfa- i betapinen, kariofilen, także ftalidy, furanokumaryny, np. bergapten, seselina i inne, flawonoidy. Ziele selera, którymi są głównie liście odziomkowe odmiany korzeniowej, zawiera olejek eteryczny o podobnym składzie co w owocach, także flawonoidy, fenolokwasy, sterole, aminokwasy, witaminę C, karoten, glikozyd apiinę oraz sole mineralne, m.in. fosforu, żelaza, potasu, wapnia, magnezu i cynku. Korzeń selera zawiera olejek, ale w mniejszych ilościach niż w liściach i owocach (najwięcej), flawonoidy, furanokumaryny, kumaryny, fenolokwasy, poliacetyleny, aminokwasy, związki śluzowe, również polisacharydy, mannitol i sole mineralne potasu, sodu, wapnia, magnezu, fluoru, siarki i jodu oraz witaminy B1,B2, PP, C.

Działanie i zastosowanie
Seler znany był już w starożytnym Egipcie, Grecji i Rzymie jako roślina użytkowa i lecznicza, także obrzędowa. Opisują go Teofrast, Hipokrates, Dioskurides, Pliniusz Starszy i inni. U Greków i Rzymian seler był symbolem żałobnym, ale też oznaczał szczęście i pomyślność i dekorowano nim zwycięzców w igrzyskach. W średniowieczu o selerze pisali św. Hildegarda, Paracelsus, Matthiolus i inni.
W lecznictwie ludowym korzenie i nasiona selera stosowano jako środek moczopędny w zapaleniu nerek, ułatwiający trawienie i przeczyszczający. Roślina jako całość działa delikatnie pobudzająco, odżywczo i wzmacniająco w stanach osłabienia. Zewnętrznie stosowany w chorobach skóry do przemywania przy wysypkach alergicznych.
Zawarte w selerze olejki, flawonoidy, furanokumaryny wykazują działanie moczopędne i rozkurczające na mięśnie gładkie, polisacharydy i mannitol działają łagodnie przeczyszczająco.
We współczesnym ziołolecznictwie wyciągi ze wszystkich surowców selera stosuje się w chorobach pęcherza i nerek. Pomocniczo w kamicy moczowej. Liście i owoce są składnikami mieszanek ziołowych moczopędnych i przeciwreumatycznych.
Owoce selera stosuje się w leczeniu reumatyzmu, artretyzmu i zapaleniu stawów. Przy reumatyzmie do owoców selera można dodawać liść bobrka trójlistkowego, a jeszcze skuteczniejsza jest mieszanka z korzeniem mniszka lekarskiego.

Przetwory
Odwar z owoców selera

1 łyżkę owoców zalać 2 szklankami wody letniej i ogrzewać pod przykryciem na wolnym ogniu przez 10 minut. Przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po ½ szklanki jako środek uspokajający, łagodzący wzdęcia i niedomagania układu pokarmowego, a także niektóre zaburzenia pracy nerek. Także w artretyzmie i skazie moczanowej.

Napar z ziela selera
1 łyżkę rozdrobnionych liści zalać szklanką wrzącej wody i zaparzać pod przykryciem 15 minut. Przecedzić. Pić po ⅓–½ szklanki w zaparciach, chorobach wątroby i miażdżycy, także w niestrawności i kolce. Korzystnie działa też na system nerwowy jako środek uspokajający. Napar z liści selera działa również pobudzająco seksualnie.
Zewnętrznie napar z ziela można stosować na zainfekowane rany i owrzodzenia. Sok z korzenia lub świeżych liści stosuje się jako środek dietetyczny, poprawiający trawienie, działający ogólnie wzmacniająco i reminalizująco. Wzmaga przemianę materii, zalecany jest w skłonnościach do otyłości, a zwłaszcza w nadwadze. Sok wyciśnięty z całej świeżej rośliny, a więc z korzenia, ogonków liściowych i nasion można pić w przypadkach zapaleń stawów i dróg moczowych oraz w stanach osłabienia i wyczerpania nerwowego.

Wyciągi z owoców, olejek eteryczny i sedanolid używane są w przemyśle perfumeryjnym.
Korzenie i liście selera są wspaniałą przyprawą podnoszącą walory zup, sosów, mięs, soków i sałatek. Z korzeni selera przyrządza się znakomite surówki.
Seler zawiera składnik działający podobnie do insuliny i może być stosowany jako przyprawa dla cukrzyków.

Korzeń selera występuje w mieszance Ziolove dla Niego.

Artykuł pochodzi z książki “Prawie wszystko ziołach i ziołolecznictwie”, Mateusz Emanuel Senderski, 2017.

Add to cart