Skrzyp polny (Equisetum arvense)

Syn.: jodełka, koński ogon, krzemiówka, kostka, koszyczka, jedliszka polna. Rodzina skrzypowate – Equisetaceae.

Opis skrzypu polnego i jego występowanie
Roślina wieloletnia wytwarzająca podziemne kłącza składające się głównie z wielopiętrowego systemu czarnych rozłogów. Wczesną wiosną rozwijają się pędy zarodnikowe do 25 cm wysokości, bezlistne, nierozgałęzione, mięsiste, barwy piaskowej lub żółtobrunatnej, zakończone podłużnie jajowatym kłosem zarodnikowym. Zasychają wcześnie po rozsianiu zarodników. Nie mają one znaczenia w lecznictwie. Następnie z kłączy wyrastają rozgałęzione, zielone pędy letnie, płonne, do 40 cm wysokie, pojedynczo, okółkowo rozgałęzione. Rośliny mają postać jakby malutkich choinek. Łodygi są sztywne, kruche, wewnątrz puste, szorstkie, z powodu dużej zawartości krzemionki przy zgniataniu w ręku skrzypią (stąd wywodzi się nazwa skrzyp).
Skrzyp polny występuje powszechnie w strefach umiarkowanych i podzwrotnikowych na całym świecie. W Polsce jest rośliną pospolitą, rosnącą na glebach zakwaszonych, na polach, ugorach, przy drogach, w rowach, także na łąkach, pastwiskach i nad brzegami wód.
Na świecie występuje 50 gatunków skrzypu, w Polsce tylko 9, ale za leczniczy uważany jest wyłącznie skrzyp polny. Ważną sprawą jest umieć odróżnić od innych ten najważniejszy, czyli skrzyp polny, który jest stosowany w lecznictwie. Ma to zasadnicze znaczenie zwłaszcza dla początkujących zbieraczy, aby nie zafałszować surowca. Oprócz skrzypu polnego dwa rodzaje pędów wytwarza skrzyp olbrzymi (roślina trująca), rośnie w wilgotnych lasach, jego pędy płonne wyrastają do 1 m. Skrzyp łąkowy i leśny wytwarzają pędy zarodnikowe, które po wydaniu zarodników zazieleniają się (te same) mają bardzo delikatne, cienkie, zwisające rozgałęzienia. Inne skrzypy wytwarzają dwa rodzaje pędów równocześnie, jak skrzyp bagienny, który wyrasta do 1,5 m, skrzyp zimowy o pędach grubych nierozgałęzionych do 1 m, błotny do 50 cm (ma pierwsze międzywęźle pędów bocznych krótsze od pochwy liściowej), rośnie przy rowach, nad brzegami wód; szkodliwy dla organizmu ludzkiego i zwierząt.

Surowiec i jego pozyskiwanie
Surowcem zielarskim jest ziele skrzypu polnego (Equiseti herba). Zbiera się w pogodne dni w ciągu lata od czerwca do sierpnia zielone, dobrze rozwinięte pędy bez dolnej zbrunatniałej i nierozgałęzionej części. Skrzyp zbiera się tylko podczas suchej pogody, zamoczony przy suszeniu czernieje. Ścina się sekatorem lub zrywa pędy skrzypu (choinki) czyste, dobrze wyrośnięte, żywozielone i po odrzuceniu zanieczyszczeń innymi roślinami przenosi i rozkłada do suszenia. Ziele skrzypu dobrze schnie w warunkach naturalnych rozłożone cienką warstwą w miejscu zacienionym i przewiewnym. Nie należy suszyć ziela skrzypu na słońcu, gdyż szybko traci barwę. W suszarni ogrzewanej w temp. do 40°C schnie szybko, ale łatwo się łamie i kruszy. Zebrane w odpowiednim czasie i prawidłowo wysuszone ziele skrzypu powinno mieć naturalną zieloną barwę. Nie dopuszcza się zanieczyszczeń innymi gatunkami skrzypu.

Podstawowe substancje czynne
Ziele skrzypu zawiera flawonoidy, substancje mineralne od 6 do 10% związków krzemu, z tego ok. 20% w postaci rozpuszczalnej krzemionki, sole potasu, kwasy organiczne, saponiny, fitosterole, witaminę C, karotenoidy, garbniki i związki żywicowe.

Działanie, zastosowanie i właściwości skrzypu polnego
Właściwości lecznicze skrzypu znane były już w starożytności. O działaniu tamującym krwawienia pisali już Dioskurides i Pliniusz Starszy. W XVI w. skrzyp został dokładnie opisany przez Paracelsusa i Matthiolusa. Awicenna zalecał sok ze świeżego skrzypu na gojenie ran. Skrzyp polny jest znanym od stuleci środkiem leczniczym.
W lecznictwie ludowym ziele skrzypu było stosowane przeciw krwotokom narządów wewnętrznych oraz w chorobach dróg moczowych, zewnętrznie jako środek przeciw wypadaniu włosów. We współczesnym ziołolecznictwie lecznicze właściwości skrzypu i jego skuteczność zostały w pełni potwierdzone. Francuska klasyfikacja ziół najwyższej mocy klasyfikuje skrzyp na pierwszym miejscu wśród dwudziestu roślin posiadających nadzwyczajne właściwości.
Ziele skrzypu wykazuje działanie moczopędne, wzmacniające, przeciwkrwotoczne, uszczelniające naczynia krwionośne, krwiotwórcze, przeciwreumatyczne, pobudzające przemianę materii, przyspieszające gojenie, odtruwające, ściągające, przeciwbakteryjne, przeciwzapalne. Skrzyp polny jest stosowany w schorzeniach dróg moczowych, też jako lek hamujący krwawienia z płuc, z przewodu pokarmowego i dróg moczowych. Jako środek pomocniczy w leczeniu gruźlicy i miażdżycy naczyń.
Zewnętrznie używa się go do płukania jamy ustnej w stanach zapalnych oraz do okładów na trudno gojące się rany, owrzodzenia, stłuczenia, kontuzje i oparzenia.

Przetwory
Odwar z ziela skrzypu
2 łyżki ziela zalać 2 szklankami ciepłej wody i gotować pod przykryciem powoli przez 15 minut. Odstawić na 10 minut. Przecedzić. Pić po ½ szklanki 3 razy dziennie jako łagodny środek moczopędny i poprawiający przemia-nę materii. Jako środek przeciwkrwotoczny kobiety mogą pić tak sporządzony odwar po szklance. Do stosowania pomocniczo w gruźlicy i krwawieniach płucnych można zwiększyć ilość ziela skrzypu do 3 łyżek na 2 szklanki wody. Całość wypijać porcjami w ciągu jednego dnia.

Napar z ziela skrzypu
1 łyżkę ziela zalać szklanką wrzącej wody i odstawić na 15 minut. Pić 3 razy dziennie w dolegliwościach nietrzymania moczu i nocnym moczeniu. Także w stanach zapalnych i w pierwszych objawach przerostu gruczołu krokowego. Pomocniczo w leczeniu hemoroidów i schorzeń moczowo-płciowych oraz jako środek przyspieszający gojenie ran.

Kąpiel z zielem skrzypu
100 g ziela zalać 1 litrem wody gorącej i odstawić na 1 godzinę. Wyciąg dodać do kąpieli. Pomaga w dolegliwościach reumatycznych i odmrożeniach.

Ziele skrzypu polnego występuje w mieszankach Ziolove Uroda, Ziolove Odchudzanie, Ziolove Oczyszczanie, Ziolove Stawy i Ziolove Serce.

Artykuł pochodzi z książki “Prawie wszystko ziołach i ziołolecznictwie”, Mateusz Emanuel Senderski, 2017.

Add to cart