Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus)

Syn.: wilczek, chmiel

Opis rośliny i występowanie
Roślina wieloletnia, pnąca, o łodygach twardych, kolczasto owłosionych, kanciastych, długości do 8 m, a w uprawach nawet do 12 m. Na brzegach pędów znajdują się haczykowate włoski czepne, ułatwiające owijanie się pędów wokół podpory. Roślina wytwarza silne karpowate kłącza z rozłogami, z których wyrastają nowe pędy oraz silny system korzeniowy. Z węzłów pędu głównego wyrastają długie do 1,5 m pędy boczne. Liście ogonkowe o różnych kształtach, 3-5 klapowe u nasady, sercowate, grubo ząbkowane z wierzchu bardzo szorstkie. Na pędach bocznych z kątów liści wyrastają pędy kwiatowe posiadające kwiatostany. Chmiel jest rośliną dwupienną. Kwitnie od maja do lipca. Na jednej roślinie wyrastają tylko kwiaty żeńskie, tworzące kwiatostany zwane szyszkami i rzeczywiście przypominają małe szyszki o miękkich jasnozielonych łuskach, a na innej tylko żeński, czyli szyszka składa się z osadki, na której znajdują się kwiatki, okryte błoniastymi listkami, dachówkowato na siebie zachodzącymi, podczas kwitnienia jasnozielonymi. Na osadce oraz u nasady listków tworzą się włoski gruczołowe, zakończone główkami, zawierające złotożółte gruczołki, wypełnione lupuliną. To te główki włosków po otrząśnięciu dają tzw. lupulinę. Ziarenka lupuliny są bardzo drobne, złocistożółte, łatwo osypują się z wysuszonych szyszek. Po zapłodnieniu kwiatów żeńskich w szyszce wykształcają się owoce – ciemnobrązowe orzeszki. Uprawia się wyłącznie rośliny żeńskie, ponieważ celem uprawy są szyszkowate kwiatostany bez nasion.
Chmiel występuje w stanie dzikim w umiarkowanej strefie Europy, Azji i Ameryki Północnej. W Polsce chmiel jest pospolitym pnączem występującym w stanie dzikim. Rośnie w wilgotnych zaroślach, olszynach, w wilgotnych lasach liściastych, w zaroślach wzdłuż strumieni i rzek. Także zdziczały przy ogrodzeniach w starych parkach i ogrodach.
Uprawę chmielu z przeznaczeniem dla celów spożywczych i farmaceutycznych rozpoczęto w średniowieczu. Obecnie jest uprawiany w wielu krajach Europy i Ameryki Północnej. Chmiel w Polsce jest uprawiany od czasów rozpoczęcia uprawy w Europie Środkowej. Kilka wieków później był znany w Wielkiej Brytanii i mniej więcej w tym samym czasie zaczęto go stosować w lecznictwie jako środek nasenny i łagodzący dolegliwości żołądkowe.
Obecnie najwięcej chmielu uprawia się w Niemczech, USA, Rosji, Czechach i na Słowacji. Najlepszy jakościowo surowiec pochodzi z Czech, Niemiec i Polski.

Surowiec i jego pozyskiwanie
Surowcem zielarskim jest szyszka chmielu (Lupuli strobili). W lecznictwie wykorzystywana jest również lupulina, którą stanowią otarte z wysuszonych szyszek włoski gruczołowe – Lupulinum (Glandulae lupuli).
Szyszki chmielu pozyskuje się ze stanu naturalnego oraz z upraw. Chmiel dziko rosnący zbiera się podczas suchej pogody na kilka dni przed zupełnym dojrzeniem, gdy szyszki są prawie zamknięte, ale już wyrośnięte do normalnej wielkości. Zrywa się szyszki zielonkawożółte, nigdy nie brunatne, pojedynczo, nie z gałązkami. Następnie przenosi się je do suszarń, najczęściej powietrznych (naturalnych) i rozkłada cienką warstwą. Suszarnie naturalne powinny być usytuowane w miejscach suchych i zacienionych, w miarę możliwości z wymuszonym przepływem powietrza. Niespełnienie tych warunków może spowodować zbyt łatwe pleśnienie szyszek chmielu.
Pozyskiwanie surowca zielarskiego ze stanu naturalnego z oczywistych powodów nie pokrywa zapotrzebowania przemysłu piwowarskiego i farmaceutycznego i dlatego chmiel jest rośliną uprawianą na wieloareałowych plantacjach. W Polsce najwięcej chmielu uprawia się na Lubelszczyźnie i Zamojszczyźnie. Chmiel należy do roślin ciepłolubnych, wymaga gleby żyznej, głębokiej, o wysokiej kulturze, o odczynie obojętnym lub lekko kwaśnym. Stanowisko pod uprawę chmielu powinno być słoneczne i w miarę możliwości osłonięte od wiatrów. Plantacje chmielu użytkuje się przez 15–20 lat, dlatego przygotowanie stanowiska oraz wykonanie zabiegów odchwaszczających i nawożenie powinno być przeprowadzone wyjątkowo starannie. Założenie plantacji wymaga stosunkowo dużo nakładów na budowę konstrukcji nośnej i suszarń do suszenia zebranego surowca. Konstrukcja w uprawach chmielu składa się z wysokich i grubych słupów drewnianych i rozciągniętych między nimi drutów. Chmiel rozmnaża się wegetatywnie za pomocą ukorzenionych lub nieukorzenionych sadzonek. Plantacje zakłada się z sadzonek wiosną lub jesienią. W uprawie znajdują się tylko osobniki żeńskie. Znajdujące się w pobliżu plantacji osobniki męskie są niszczone. Szyszki chmielu z zawiązanymi owocami tzw. zaziarnione są znacznie gorszej jakości. Sadzi się sadzonki chmielu najczęściej 1 m od podpory. Wiosną po osiągnięciu przez młode pędy chmielu wysokości 40–50 cm naprowadza się je i ukierunkowuje na konstrukcję nośną.
Corocznie stosuje się nawożenie pogłówne oraz zabiegi pielęgnacyjne niszczące chwasty, choroby i szkodniki. Zbiór szyszek chmielu jest najbardziej pracochłonnym zabiegiem. Zbiór z plantacji musi być szybki, sprawny, ponieważ optymalny czas, w którym przeprowadza się zrywanie szyszek jest dosyć krótki i wynosi 2, maksymalnie do 3 tygodni. Szyszki chmielu zbiera się w dni pogodne zazwyczaj w sierpniu, gdy osiągną tzw. dojrzałość techniczną nabierając zielonożółtego odcienia. Zbioru szyszek dokonuje się ręcznie lub mechanicznie przy pomocy specjalnych maszyn do ich zrywania.
Bardzo ważną sprawą obok zbioru przeprowadzanego w odpowiednim czasie jest suszenie. Należy je prowadzić dosyć szybko, ale i ostrożnie, aby szyszki nie rozsypały się i nie straciły naturalnej barwy.
W suszarniach ogrzewanych temperatura suszenia nie może przekraczać 40°C. Zebrany w optymalnym terminie i właściwie wysuszony surowiec powinien zawierać jasnozielone szyszki bez szypułek.
Szyszki chmielu zawierają złotożółte gruczołki wydzielnicze, które po wysuszeniu dosyć łatwo odpadają. Poprzez odsiewanie wysuszonych szyszek uzyskuje się lupulinę, aromatyczny żółtawozłotawy proszek o charakterystycznym zapachu i gorzkim smaku. Właśnie w lupulinie są skoncentrowane najważniejsze substancje czynne chmielu. Lupulina jest substancją nietrwałą i należy ją przechowywać bez dostępu światła i powietrza, ponieważ szybko traci wartości lecznicze.

Podstawowe substancje czynne
Szyszki chmielu zawierają olejek eteryczny o zmiennym składzie, uzależnionym od pochodzenia surowca, w skład którego wchodzi wiele związków, ale głównymi są: mircen, farnezen, humulen, kariofilen, i związki siarki. Ponadto w surowcu znajdują się gorzkie związki żywicowe jak humulon i lepulen oraz produkty ich przekształceń, zwłaszcza metylobutanol, który jest głównym składnikiem uspokajającym, a także flawonoidy i garbniki, związki purynowe, triterpeny, cholina i woski.

Działanie i zastosowanie
Tak szyszki chmielowe jak i lupulina działają uspokajająco, szczególnie na sferę płciową, moczopędnie, rozkurczowo, antyseptycznie, ściągająco, przeciwbólowo, nasennie. Ponadto obniżają ciśnienie krwi, łagodzą nadpobudliwość nerwową, zwiększają wydzielanie soków trawiennych, poprawiają apetyt, zwiększają łaknienie, ułatwiają trawienie, wykazują silne działanie bakteriobójcze.
Chmiel działa odprężająco na ośrodkowy układ nerwowy, uspokaja, ułatwia zasypianie. Napary z szyszek chmielu stosowane są jako środek uspokajający przy wyczerpaniu nerwowym i stanach lękowych, pomagają też na bezsenność. Mogą być pomocne w leczeniu tężyczki (schorzenie wywołane nadpobudliwością), aby ograniczyć skłonności do drgawek i złagodzić stany depresji i wyczerpania nerwowego.

Przetwory
Napar chmielowy
1 łyżeczkę szyszek zalać filiżanką wrzącej wody i pozostawić pod przykryciem przez 15 minut. Pić 2-3 razy dziennie po pół filiżanki naparu jako środek łagodzący stany niepokoju i uspokajający w stanach wyczerpania nerwowego.

Nalewka chmielowa
Skąd wziąć surowiec na nalewkę chmielową?
Najlepiej byłoby pozyskać potrzebną ilość szyszek chmielu ze stanu naturalnego, nie dotkniętego ingerencją człowieka, m.in. nawożeniem. Chmiel dziko rosnący zbiera się podczas suchej pogody na kilka dni przed zupełnym dojrzeniem, gdy szyszki są prawie zamknięte, ale już wyrośnięte do normalnej wielkości. Zrywa się szyszki zielonkawożółte, nigdy brunatne, pojedyncze, nie z gałązkami. Suszy się w warunkach naturalnych – powietrznych, rozłożony cienką warstwą w miejscach suchych i zaciemnionych w miarę możliwości z wymuszonym przepływem powietrza.
Jeśli nie mamy takich możliwości należy kupić potrzebną ilość szyszek chmielu w dobrym sklepie zielarskim.

Sposób przygotowania nalewki chmielowe
50 g świeżych szyszek chmielu po rozdrobnieniu włożyć do dwulitrowego słoja i zalać 1l 40% czystej wódki. Całość porządnie wymieszać, szczelnie słój zamknąć i przenieść do ciepłego, zaciemnionego miejsca do maceracji na okres 1 miesiąca, co pewien czas zawartość wstrząsając. Po upływie tego czasu masę ziołową wycisnąć, a uzyskany macerat przecedzić przez gęstą gazę lub bibułę filtracyjną. Nalewkę przelać do ciemnych butelek z kapslem i opisać, podając jej nazwę, datę sporządzenia i zastosowanie.

Sposób użycia, działanie i zastosowanie nalewki chmielowej
Pić po 1/8-3 łyżeczek nalewki co 2-3 godziny w stanach lękowych.
Po 30-40 kropli nalewki 2-3 razy dziennie z wodą w stresie jako reakcji organizmu na różnego rodzaju bodźce emocjonalne, psychologiczne, umysłowe i fizyczne.
Po 10-40 kropli nalewki 3 razy dziennie w dolegliwościach menstruacyjnych. Uwaga: kobiety, które wcześniej chorowały na nowotwór piersi, wywołany przez estrogen, powinny unikać stosowania przetworów z szyszek chmielu. Niektórzy specjaliści nie zalecają długotrwałego stosowania chmielu u osób cierpiących na depresję.
Nalewka chmielowa wspomaga zasypianie, uspokaja palpitacje serca i pomaga kobietom, które cierpią na niedobór estrogenu w organizmie. Działa odprężająco na ośrodkowy układ nerwowy. Ponadto moczopędnie, bakteriobójczo, pobudza wydzielanie soków trawiennych, obniża ciśnienie krwi i zmniejsza popęd płciowy.
Nalewkę chmielową zaleca się stosować jako środek uspokajający przy wyczerpaniu nerwowym i w stanach lękowych, także na bezsenność i przy nadpobudliwości seksualnej oraz w schorzeniach żołądka i woreczka żółciowego. Ponadto w nadciśnieniu tętniczym krwi i reumatycznym zapaleniu nerwów.
Nalewkę można stosować przy nadpobudliwości nerwowo-mięśniowej, przy skurczach mięśniowych i drgawkach w schorzeniu zwanym tężyczką, aby złagodzić stany depresji i niepokoju. Ponadto, aby obniżyć wzmożoną nadpobudliwość emocjonalną w reumatycznym zapaleniu nerwów.

Kąpiele z dodatkiem naparu „szyszek chmielowych” mają właściwości regenerujące i łagodzące dolegliwości reumatyczne. Okłady, kataplazmy z papki z „szyszek” łagodzą bóle reumatyczno-artretyczne i nerwobóle.

Szyszki chmielu występują w mieszankach Ziolove Na Sen, Ziolove Menopauza.
 
Artykuł pochodzi z książek “Zioła na odporność”, Mateusz Emanuel Senderski, 2018 i “Prawie wszystko ziołach i ziołolecznictwie”, Mateusz Emanuel Senderski, 2017.
Add to cart