Fiołek trójbarwny (Viola tricolor)

Syn.: bratek, kwiat św. Trójcy. Rodzina fiołkowate – Violaceae.

Opis fiołka trójbarwnego i jego występowanie
Roślina jednoroczna lub dwuletnia o łodydze delikatnej, podnoszącej się lub rozesłanej, kanciastej, silnie rozgałęzionej, dorastającej do 40 cm. Liście ogonkowe, dolne sercowate, górne lancetowate, na brzegach ząbkowane. Przylistki duże, pierzasto wcinane, niekiedy prawie dłoniaste. Kwiaty pięciopłatkowe z ostrogą wyrastającą pojedynczo na długich szypułkach w pachwinach liści, trójbarwne niebiesko-fioletowo-żółte.
Ostroga ma barwę zielonkawo-żółto-fioletową.
Gatunkiem podobnym do fiołka trójbarwnego jest fiołek polny o kwiatach białożółtawych, drobniejszych, z brunatno-fioletową ostrogą. Oba gatunki dostarczają równorzędnego surowca leczniczego. Owocem jest torebka pękająca, zawierająca drobne, jajowate, żółtobrunatne nasiona.
Fiołek trójbarwny występuje w umiarkowanych i podzwrotnikowych strefach Europy i Azji, po Morze Śródziemne i Indie. Został również zawleczony do Ameryki Płn. W Polsce rośnie pospolicie na terenie całego kraju na polach, ugorach, suchych pastwiskach i przy drogach.

Surowiec i jego pozyskiwanie
Surowcem zielarskim jest ziele fiołka trójbarwnego (syn. bratka) (Violae tricoloris herba) i bratka polnego, pozyskiwane ze stanu naturalnego i z upraw. Do niedawna surowiec był w całości pozyskiwany z roślin rosnących w stanie naturalnym. Jednak duże potrzeby przemysłu zielarskiego i lecznictwa spowodowały konieczność jego wprowadzenia do uprawy. Fiołek trójbarwny nie ma specjalnych wymagań glebowych i można go uprawiać nawet na jałowych i mniej żyznych stanowiskach, za wyjątkiem miejsc podmokłych i zacienionych. Nasiona wysiewa się wprost do gruntu w końcu lipca lub na początku sierpnia w rzędy co 30–40 cm, do odchwaszczonej i przygotowanej gleby, w ilości 5 kg/1 ha. Siewu dokonuje się płytko, lekko przyprószając nasiona ziemią, a po zasiewie uklepuje się je. Wschody ukazują się po 3–4 tygodniach. W tym czasie należy plantację fiołka starannie odchwaszczać. Ziele ścina się na początku kwitnienia nie dopuszczając, żeby rośliny przekwitły. Bratek szybko przekwita i wytwarza nasiona, dlatego nie powinno się opóźniać zbioru. Ze stanu naturalnego zbiera się rośliny dobrze ulistnione i zielono zabarwione. Ścina się je sekatorem kilka cm nad ziemią, tak aby umożliwić im odrost i ponowny zbiór w końcu lata. Należy zwracać uwagę, aby do surowca nie dostawały się dolne części łodyg, zwykle rozesłane, o pożółkłych liściach. Z plantacji zbioru dokonuje się za pomocą kosiarek lub kosiarkoładowaczy. Należy również ścinać rośliny kilka cm od ziemi, aby łatwiej odbiły. Zbiór można prowadzić dwa lub trzy razy w jednym roku, bo po zbiorze rośliny każdorazowo odrastają i ponownie zakwitają. Zebrane ziele przed rozłożeniem do suszenia sortuje się, odrzucając pędy o niewłaściwej barwie, pożółkłe i uschnięte, a także inne rośliny ścięte razem z surowcem.
Ziele fiołka (bratka) suszy się w suszarniach naturalnych w miejscach zacienionych i przewiewnych. Zebrane ze stanu naturalnego mniejsze ilości ziela rozłożone cienką warstwą na drewnianych podłogach lub paletach na poddaszu schną łatwo.
Większe partie surowca zebrane na początku kwitnienia pochodzące z plantacji należy suszyć w suszarni ogrzewanej w temperaturze do 40°C. Z 1 ha można uzyskać od 3 do 5 ton suchego ziela. Zebrany w odpowiednim czasie i prawidłowo wysuszony surowiec powinien mieć zieloną, naturalną barwę, nie może zawierać łodyg o pożółkłych liściach. Ziele bratka po wysuszeniu powinno być przechowywane w szczelnych opakowaniach, najlepiej w torbach papierowych, trójwarstwowych. Koniecznie należy odejść od pakowania i przechowywania ziela bratka w balotach. W okresie niesprzyjających warunków atmosferycznych, np. przy wilgotnej, deszczowej pogodzie, surowiec łatwo chłonie wilgoć z powietrza i zawilgaca się. Obniża to zdecydowanie jakość surowca.

Podstawowe substancje czynne
Ziele fiołka trójbarwnego zawiera flawonoidy, antocyjany, fenolokwasy, karotenoidy, saponiny triterpenowe, cukry, ślady olejku, zwTreśćiązki śluzowe, garbniki, karoten, witaminę C i sole mineralne.

Działanie, zastosowanie i właściwości fiołka trójbarwnego
Ziele fiołka trójbarwnego działa moczopędnie, napotnie, odtruwająco, ułatwia usuwanie szkodliwych produktów przemiany materii. Ponadto – wykrztuśnie, przeciwzapalnie, przeciwreumatycznie, wzmacniająco na włosowate naczynia krwionośne, także przeczyszczająco.
Jest rośliną cenioną w lecznictwie ludowym i w homeopatii. Fiołek był stosowany w lecznictwie już od XVI w. w schorzeniach skórnych, w zapaleniu płuc oraz jako środek „czyszczący krew” i moczopędny.
Odwary i napary z ziela stosowane są wewnętrznie w chorobach skórnych, takich jak: trądzik, egzemy, liszaje oraz w chorobach górnych dróg oddechowych. Ponadto w zaburzeniach przemiany materii. Bratek jest wykorzystywany w leczeniu miażdżycy i cukrzycy, jako środek wykrztuśny w schorzeniach górnych dróg oddechowych. Także jako środek napotny, moczopędny, przeciwgorączkowy oraz jako środek pomocni-czy w leczeniu schorzeń reumatycznych i stanów zapalnych nerek.
Zewnętrznie odwary z ziela fiołka trójbarwnego wykorzystuje się do płukania gardła, okładów i kąpieli przy wysypkach skórnych.
Jak podaje Halina Strzelecka w Encyklopedii zielarstwa i ziołolecznictwa, skuteczniej działa ziele wraz z korzeniami, ponieważ zawierają więcej saponin.

Przetwory
Napar z fiołka trójbarwnego
1 łyżkę suszonego ziela zalać szklanką wrzącej wody. Odstawić pod przykryciem na 15 minut. Przecedzić. Pić po ½ szklanki 3 razy dziennie w nieżytach górnych dróg oddechowych, oraz w chorobach skórnych, jak wysypki, świąd, egzemy, liszaje. Napar można stosować zewnętrznie w lekkich łojotokowych schorzeniach skóry, a także w wyprysku młodzieńczym w postaci okładów i kąpieli.

Odwar z fiołka trójbarwnego
2 łyżki suszonego ziela zalać 2 szklankami wody letniej. Ogrzewać do wrzenia i gotować pod przykryciem 5 minut. Odstawić na 15 minut. Przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po 0,5–1 szklanki jako środek moczopędny i regulujący przemianę materii, a także w schorzeniach skórnych oraz pomocniczo w przeziębieniu, grypie i gorączce.
Zewnętrznie tak przygotowany odwar używany bywa do płukania gardła, okładów i kąpieli przy różnych wysypkach skórnych.

Ziele fiołka trójbarwnego występuje w mieszankach Ziolove Oczyszczanie i Ziolove Uroda.

Artykuł pochodzi z książek “Zioła na odporność”, Mateusz Emanuel Senderski, 2018 i “Prawie wszystko ziołach i ziołolecznictwie”, Mateusz Emanuel Senderski, 2017.

Add to cart